به فرایند جابه جایی مفید آب بر اثر اختلاف غلظت آن اسمز می گویند. در تعریف دیگر اسمز عبارت است از انتشار خالص آب از ناحیه رقیقتر به ناحیه ای غلیظتر. میزان انتشار آب از غشای سلول بیشتر از سایر مواد است،  اما مقدار آبی که در شرایط طبیعی در دو جهت منتشر می شود چنان باهم در تعادلند که حتی کمترین مقدار جابه جایی مفید آب نیز اتفاق نمی افتد.

بنابراین حجم سلول ثابت باقی می ماند. گاهی اختلاف غلظتی برای آب در طرفین غشا ایجاد می شود؛ در این صورت جابه جایی مفید آب از غشای سلول صورت می گیرد. و بسته به جابه جایی مفید، باعث تورم یا چروکیدگی سلول می گردد. به اختلاف فشار برای توقف نیروی اسمزی فشار اسمزی گویند. فشار اسمزی که توسط ذرات درون محلول ایجاد می شود به جرم ذرات بستگی نداشته بلکه به  حجم ذرات بستگی دارد. این بدان علت است که انرژی جنبشی هر مولکول یا یون که به غشا برخورد می کند به طور متوسط به یک اندازه است، و ربطی به اندازه مولکول ندارد؛ در نتیجه عاملی که فشار اسمزی محلول را معین می کند غلظت محلول بر حسب تعداد ذرات ماده حل شدنی می باشد نه بر حسب جرم ماده حل شدنی. اسمول بیانگر غلظت بر حسب تعداد ذرات ماده است. اگر غلظت اسمولی محلول را بر حسب اسمول در هر کیلوگرم آب بیان کنیم آن را اسمولالیته می نامند. و اگر آن را بر حسب اسمول در هر لیتر محلول بیان نمایند آن را اسمولاریته می نامند.توزیع مایع در بخش های درون سلولی و خارج سلولی به اثر اسمزی الکترولیت ها در طرفین غشای سلولی بستگی دارد. زیرا غشای سلول نسبت به آب بسیار نفوذ پذیر ولی نسبت به یون ها نفوذ ناپذیر است.

هر محلول می تواند ایزوتونیک، هیپوتونیک و هایپرتونیک باشد. اگر سلول طبیعی را در محلولی بگذاریم و هیچ نیروی اسمزی در طرفین غشا ایجاد نشود محلول را ایزوتونیک گویند.

اگر غلظت مواد اسمزی در محلول بیش از سلول باشد، آن را هایپرتونیک گویند نیروی اسمزی که در این حالت ایجاد می شود سبب جریان آب از سلول به بیرون می گردد و در نتیجه غلظت مایع درون سلولی افزایش می یابد و احتمالاً سلول چروکیده می شود. اگر غلظت مواد اسمزی درمحلول کمتر از سلول باشد آن را هیپوتونیک گویند لذا هنگامی که سلول را در معرض چنین محلولی قرار می دهیم فوراً مقداری فشار اسمزی پدید می آید که سبب ورود آب به درون سلول می گردد تا جایی که سرانجام غلظت در هر دو طرف برابر گردد یا سلول بر اثر تورم زیاد پاره می گردد.

منبع: چکیده فیزیولوژی پزشکی، گایتون و هال، ترجمه دکتر احمد نیاورانی، زیر نظردکتر محمد درخشان.

عکس از: apbio82007.blogspot.com